ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

پاسخ یک پیام

یکی از مراجعه کنندگان محترم در پیامی که فرستاده اند، نوشته اند:

« ... من جوانی 21 ساله از خانواده ای متوسط هستم که آشنایی ام با دین اسلام ( متاسفانه ) در حد بسیار بسیار پایینی می باشد و چند وقتی است که دغدغه ی ذهنی ام مطالعه درباره دین اسلام شده. ممنون می شم اگر منابعی را که می شناسید به من معرفی کنید. راستش در اکثر زمینه ها سوال های زیادی برای من بوجود آمده. از شکل گیری اسلام بگیرید تا تفاوت این دین با ادیان دیگر و قرآن و پیامبر و امامان و زندگی سیاسی اجتماعی آنها تا ورود اسلام به ایران. ممنون می شم اگر راهنمایی ام کنید ».

از آنجایی که فکر کردم سؤالات ایشان در واقع سؤالاتی عمومی هستند و ممکن است برای دوستان دیگری نیز پیش بیاید، تصمیم گرفتم که این پست را به این مطلب اختصاص دهم. نخست به چند نکته اشاره می کنم:


١. به نظر این جانب نویسنده این پیام، فردی است در حد خود آگاه که مهم ترین و مؤثرترین چیزی که می داند، آگاهی نسبت به نادانسته های خویش است. از نظر سقراط اصولا علم یعنی آگاهی داشتن نسبت به نادانی های خود.

٢. ایشان علاوه بر این، جسارت بر زبان راندن « نمی دانم » را هم دارند و این نیز در من نوعی حس احترام به ایشان را برمی انگیزد.

٣. نکته سوم اینکه ایشان روحیه پرسشگری دارند و این نیز ربط وثیقی با دنیای راستین علم و معرفت دارد.

اما از این مقدمات گذشته باید عرض کنم که عدم اطلاع بنده از سطح آگاهی این دوست عزیز، خود بخود مانع معرفی دقیق کتب و منابع به ایشان است. این درست است که ایشان آگاهی خود را بسیار پایین معرفی کرده اند، ولی می دانیم که واژه های پایین و بالا مانند کم و زیاد و یا کوتاه و بلند تنها وقتی معنی پیدا می کنند که با شاخص دیگری دیگری سنجیده و مقایسه شوند. به هر حال از این دوست عزیز خواهش می کنم، نقایص موجود در پاسخ من به سؤالاتشان را ناشی از این موضوع تلقی کنند.

آن گونه که این دوست ما گفته اند عمده سؤالات ایشان در باره « اسلام » است. در این باره باید بگویم که وقتی واژه « اسلام » را به کار می بریم، می توانیم حداقل سه مدلول و مصداق را مد نظر داشته باشیم: نخست دینی که خداوند به پیامبر خود محمد بن عبدالله (ص) تعلیم داد و پیامبر به مردم ابلاغ کرد. دوم فرهنگ مسلمین از 1400 سال پیش تاکنون. یعنی تمامی شیوه های زندگانی مسلمانان ( آموزش، پرورش، هنر، معماری، اقتصاد، کسب و کار، آداب، رسوم و...)  را طی 14 قرن در قلمروی وسیع از مرزهای چین گرفته تا اسپانیا و امروزه تا آمریکا در نظر گرفت. اما سومین مدلول و مصداق واژه « اسلام » می تواند نهاد سیاست و قدرت در جوامع اسلامی طی این 14 قرن باشد. بنابراین واژه اسلام گاه دال بر یک « دین »، گاه دال بر یک « فرهنگ » و گاه دال بر یک « قدرت سیاسی » است.

به نظر این جانب اسلام به عنوان یک دین بیش از هرچیز در متن اصلی این دین یعنی قرآن و سیره و سنت صحیح پیامبر اسلام جلوه گر شده است. بر این اساس برای شناخت دین اسلام مهمترین منابع کتاب خدا یعنی « قرآن » است و سنت نبوی که در کتب حدیث و تاریخ ثبت و ضبط شده است. بنابراین اصلی ترین منبع برای شناخت دین خدا کتاب خداست. البته نه به معنی کتابی که آن را تنها برای کسب ثواب بخوانیم، بلکه به معنی متنی که آن را بخوانیم و فهم کنیم. برای این کار باید دوست جوان ما ترجمه مناسبی از قرآن انتخاب کند و آن را مبنای مطالعات خود قرار دهد. برای این کار من « ترجمه قرآن فولادوند » را پیشنهاد می کنم.

توضیح دهم که ظاهرا برخی تصور می کنند آیات قرآن را تنها عالمان و متخصصان علوم دینی می فهمند و کسانی که در این زمینه مطالعات تخصصی ندارند، قادر به درک معنی و مفهوم آیات قرآن نیستند. این تصور کاملا غلط است به این دلیل که پیامبر اسلام همین آیات را برای کسانی می خواند که سطح شعور و آگاهی شان از افراد بی سواد امروزی نیز کمتر و پایین تر بود. آنان به این آیات گوش می دادند و از آنها چیزهایی می فهمیدند. بر این اساس چرا نباید یک جوان درس خوانده و علاقمند امروزی خود مستقیما به قرآن مراجعه کند، آن را بخواند و درک کند. البته هر متنی نیازمند تفسیر است و در این راه مراجعه به تفاسیر مناسب بسیار لازم است. به این دوست عزیز و دوستان دیگری که ممکن است اطلاعات تخصصی چندانی نداشته باشند، پیشنهاد می کنم کتاب « تفسیر نمونه » را که تفسیری آسان و تقریبا همه فهم است و به کوشش گروهی از علمای قم نوشته شده برای حل مشکلات خود در فهم مطالب قرآن انتخاب کنند.

اما در باره سنت نبوی و نیز اسلام به عنوان یک « فرهنگ » و اسلام به عنوان یک « قدرت سیاسی »، باید به تاریخ اسلام بخصوص تاریخ صدر اسلام مراجعه کرد. برای این کار باید نخست تاریخ جاهلیت را شناخت. تأکید می کنم که برای شناخت تاریخ صدر اسلام و حتی معنی و مفهوم بسیاری از آیات قرآن باید دوران پیش از اسلام در عربستان را که به دوره جاهلیت مشهور است، بشناسیم. جامع ترین کتاب در باره دوران جاهلیت، اثر ارزشمند دکتر جواد علی نویسنده معاصر عراقی است که « المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام » نام دارد. این اثر 10 جلدی البته به زبان عربی است و تنها جلد اول آن به فارسی ترجمه شده است. بنابراین به عنوان یک جایگزین، کتاب « تاریخ عرب قبل از اسلام » را پیشنهاد می کنم. اصل این کتاب که نوشته عبدالعزیز سالم است نیز به عربی نوشته شده، اما توسط باقر صدری نیا به فارسی ترجمه شده است.

اما در باره سیره و سنت پیامبر اسلام باید بگویم که در این باره آثار بسیار زیادی منتشر شده و گویا در باره هیچ شخصیت تاریخی به اندازه پیامبر اسلام کتاب نوشته نشده است. به انگلیسی بهترین کتابی که من در این باره می شناسم، کتاب « Muhammad » اثر مستشرق مشهور معاصر مارتین لینگز است. این کتاب به فارسی ترجمه نشده ولی یکی از مترجمان معاصر شروع به ترجمه آن کرده است و امیدواریم که ترجمه ایشان از این کتاب ارزشمند در آینده منتشر شود. اما به فارسی، محققانه ترین کتابی که من می شناسم، کتاب کوچک اما ارزشمند « سیره رسول الله » اثر مرحوم دکتر عباس زریاب خویی است. این کتاب که تنها تا هجرت پیامبر به مدینه را مورد بررسی قرار داده، کتابی مهم و استثنایی است. من همیشه در کلاس تاریخ صدر اسلام این کتاب را به عنوان متن امتحان نیم ترم به دانشجویان معرفی می کنم. عکس العمل دانشجویان جالب توجه است: مطالعه آن را که شروع می کنند، شروع به گله و شکایت از سنگین بودن مطالب آن می کنند، اما من کوتاه نمی آیم. آنان را وادار به مطالعه چند باره این کتاب می کنم و جالب اینکه در پایان کار بسیاری شان می آیند و از اینکه چنین کتابی را به آنان معرفی کرده ام، تشکر می کنند. جز این به این دوست عزیز و دوستان دیگر پیشنهاد می کنم گزارش فاخر مرحوم دکتر علی اکبر فیاض از هفت قرن تاریخ اسلام را در کتاب « تاریخ اسلام » بخوانند و از نثر و سبک و محتوای آن لذت ببرند. کتبی مانند « تاریخ تحلیلی اسلام » دکتر شهیدی، « اسلام شناسی دکتر شریعتی » و برخی کتب دیگر نیز مفیدند هرچند روشن است که نباید تمامی گزاره و تحلیل های مطرح شده در آنها را قطعی فرض کرد.

برای آشنایی با کلیات تاریخ و تمدن اسلام کتاب هایی مانند « تاریخ تمدن اسلام » اثر مشهور جرجی زیدان نویسنده مسیحی عرب و نیز « تاریخ عرب » نوشته فیلیپ حتی و کتاب مختصر اما جالب و جذاب « کارنامه اسلام » دکتر عبدالحسین زرین کوب نیز کتاب هایی مفید هستند.

در باره ورود اسلام به ایران می توانم از مقاله مفصل « اسلام در ایران » در کتاب « دفتر ایام » اثر مرحوم زرین کوب و نیز جلدهای دوم و سوم کتاب « تاریخ مردم ایران » از هم ایشان نام ببرم. اما به این دوست عزیز و دیگر دوستان علاقمند توصیه می کنم، در این باره از مطالعه کتاب ارزشمند « چالش میان فارسی و عربی » اثر دکتر آذرتاش آذرنوش غافل نمانند.

سخن به درازا کشید اما می دانم که حق مطلب ادا نشد. در باره موضوعاتی که دوست جوان ما مطرح کرده اند، می توان صدها کتاب برشمرد. من فعلا به همین مقدار بسنده می کنم. دوست جوان ما می تواند کار خود را از اینجایی که من گفتم شروع کند. مسلما در حین مطالعه این کتب، خود کتاب های مختلف، متعدد و مفیدی را خواهد شناخت. این جانب باب گفتگو در این باره را میان خود و این دوست گرامی و دیگر دوستان باز می گذارم و آمادگی دارم که باز هم دراین باره بگویم و بشنوم.            

  
نویسنده : ; ساعت ۱٢:٢٩ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۳ شهریور ۱۳۸۸
تگ ها :