ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

مشکلات تقویم قمری

تقویم رایج در ثبت حوادث تاریخ اسلام تا پیش از دوره های اخیر، تقویم هجری قمری بوده است. مبنای این تقویم گردش ماه (قمر) به دور زمین است. این تقویم پیش از اسلام نیز در میان اعراب رواج داشت و  البته مبادی مختلفی داشت و هر از چند گاهی مبدأ  آن تغییر می کرد. مثلا در میان قریش، سال مرگ قُصَی بن کِلاب، جد بزرگ پیامبر، مبدأ  تاریخ بود. گاه نیز جنگ یا حادثه ای مهم را مبدأ تاریخ قرار می دادند. ظاهرا ماجرای سپاه فیل نیز برای مدتی مبدأ تاریخ در میان قریش بود.


در دوره اسلامی، هجرت پیامبر از مکه به مدینه مبدأ تاریخ قمری قرار گرفت که تا به امروز باقی است و تغییری نکرده است. اما نکته مهم اینکه با گسترش قلمرو اسلام و درآمدن اقوام مختلف تحت تابعیت دولت اسلامی و نیز پیچیده شدن امور دولتی و دیوانی، اندک اندک مسلمانان و دولتمردان اسلامی با مشکلاتی روبرو شدند، زیرا تقویم ساده قمری، دیگر جوابگوی گستردگی و پیچیدگی امور مالی و دیوانی آنان نبود. به عنوان مثال؛ گاه به دلیل آنکه در طول یک سال شمسی، دو سال قمری حلول می کردند، میان مأموران حکومتی و کشاورزان بر سر پرداخت مالیات زراعی اختلاف بروز می کرد؛ مأموران در یک سال دو بار مالیات طلب می کردند و کشاورزان که تنها یک بار محصول برداشت کرده بودند، قادر به پرداخت مالیات مجدد نبودند. ظاهرا همین، یکی از دلایلی بود که در سده 5 ق و در دوره جلال الدین ملکشاه سلجوقی، گروهی از منجمان از جمله خیام نیشابوری، تقویم شمسی را بر اساس مبدأ هجرت پیامبر(ص) تنظیم کردند و تقویم جلالی را ترتیب دادند که تقویم رسمی ما هم اکنون نیز همین تقویم جلالی است. از آن پس حداقل در ایران این دو تقویم رواج داشته است. به عنوان مثال افضل الدین کرمانی در کتاب عِقد العُلی لِلمَوقف الاَعلی بعضی حوادث را بر اساس تقویم هلالی ( قمری ) و بعضی دیگر را بر اساس تقویم خراجی ( شمسی ) ثبت کرده است.

اما از مشکلات کشاورزان و دولتمردان که بگذریم، باید به مشکلات مورخان نیز در این باره  اشاره کنیم: واقعیت این است که تقویم قمری برای ثبت حوادث تاریخی بسی نامطمئن و آسیب پذیر است و این عمدتا ناشی از روش تعیین آغاز سال و ماه در این تقویم است که متکی است به رویت هلال ماه. بروز این مشکل حداقل در آغاز و پایان ماه رمضان برای همگان آشکار می گردد ( و اوج آن را در همین روزها در اختلاف موجود بر سر تعیین روز عید فطر شاهد هستیم ). به عنوان نمونه گاه میان آغاز یا پایان این ماه در دو کشور اسلامی، دو روز تفاوت وجود دارد. بر این اساس، چگونه می توان تاریخ هایی را که در باره وقایع، در کتب مختلف تاریخی ( که در نقاط مختلف دنیای اسلام نوشته شده اند )، ثبت شده، با هم تطبیق داد؟ اینچنین، محققان تاریخ اسلام، باید به عدم قطعیت این تاریخ ها ( حداقل روز و ماه آنها ) توجه لازم را نشان دهند.

تقویم قمری البته تقویم دینی و مذهبی ماست و هیچ گریزی از کاربرد و استفاده از آن نیست، دلیل آن نیز اینکه چه در ایران که تقویم هجری شمسی رسمی است و چه در بسیاری کشورهای عربی که از تقویم میلادی استفاده می کنند، این تقویم نیز همچنان رایج و برقرار است. بنابراین آنچه باید به آن توجه کرد، تنها عدم قطعیت تاریخ های ثبت شده حوادث در منابع تاریخ اسلام و کوشش بیشتر پژوهشگران در تطبیق  و مقایسه آنهاست. 

 در دوره های اخیر بعضی از پژوهشگران برای تطبیق این تاریخ ها شیوه ها و جدول هایی ترتیب داده اند. یکی از بهترین این آثار کتاب گاهنامه تطبیقی سه هزار ساله اثر مرحوم احمد بیرشک است که در آن، سال های میلادی، هجری قمری و هجری شمسی ( حتی ماه و روز آنها ) با هم مقایسه و تطبیق شده اند.

  
نویسنده : ; ساعت ٢:۳۳ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸۸
تگ ها :