ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

تاریخ؛ خوب ها و بدها

چندی پیش یکی از مسؤولان آموزش و پرورش اعلام کرده بود که قرار است از این پس نام پادشاهان و سلاطین و شخصیت های منفی از کتاب های تاریخ مدارس حذف شود. این اظهار نظر عکس العمل هایی به دنبال داشت و به دنبال آن بعضی دیگر از مسؤولان این وزارتخانه در اظهار نظرهایی تازه به نحوی در پی توجیه و تأویل این سخنان برآمدند. مثلا گفتند که قصد دارند در کتاب های تاریخ به جای " نقل " به " تحلیل " حوادث بپردازند یا اینکه توجه خود را به تاریخ علمی، تاریخ فرهنگی، تاریخ اجتماعی و نیز شرح حال مشاهیر و دانشمندان معطوف کنند. دوست عزیز من هادی صباغ، صاحب وب سایت بودن و مجازی بودن، از من خواسته بودند در این باره چیزی بنویسم. به حضور ایشان و دیگر دوستان عرض می کنم :


الف. یک نوع از تاریخنگاری، تاریخنگاری رسمی است. یعنی تاریخی است که سیاستمداران و صاحبان قدرت می نویسند. و بدون هیچ تعارف و مبالغه ای باید گفت که بر طبق میل خود می نویسند. مایکل استنفورد بدرستی اظهار داشته است که اصولا سیاستمداران در مراجعه به تاریخ، دغدغه کشف حقیقت ندارند بلکه به دنبال مستمسک می گردند؛ مستمسکی برای توجیه کارهای خود و کوبیدن مخالفان خویش. بر این اساس چندان عجیب نیست که در تاریخ های رسمی بر نقش برخی شخصیت ها تأکید شود و در باره برخی سکوت اختیار شود. این اختصاص به امروز و یا کشور ما ندارد. در طول تاریخ و در تمامی سرزمین ها چنین بوده، هست و خواهد بود.

ب. حذف نام برخی شخصیت های تاریخی از کتاب های تاریخ، امر نامطلوبی است که موجب تحریف تاریخ می گردد. در طول تاریخ به همان میزان که شخصیت های مثبت، تأثیرگذار بوده اند، شخصیت های منفی نیز به نوعی دیگر تأثیر گذاشته اند. اصولا شناخت خوب ها مستلزم شناخت بدها و شناخت بدها در گرو شناخت خوب هاست. بنابراین گریزی از پرداختن به شخصت های منفی نیست. هیچ مورخ منصف و معتدلی چنین نمی کند و چنین چیزی را نمی پذیرد.

ج. خداوند نیز که در قرآن کریم به فراوانی به حوادث تاریخی اشاره کرده است، هم از شخصیت های مثبت نام برده و هم از شخصیت های منفی: هم از موسی سخن به میان آورده و هم از فرعون، هم ابراهیم را نام برده هم نمرود را، هم از طالوت سخن گفته و هم از جالوت. هنگام اشاره به حوادث تاریخ اسلام، قرآن به غیر از پیامبر(ص)، تنها از دو شخصیت دیگر نام برده است؛ یک شخصیت مثبت و یک شخصیت منفی؛ از این طرف زید بن حارثه و از آن طرف یکی از سرسخت ترین دشمنان پیامبر یعنی ابولهب. بنابراین معلوم نیست این سخن که باید نام شخصیت های منفی را از کتب تاریخ پاک کرد، چه مبنایی دارد؟

د. پرداختن به تاریخ تحلیلی به جای تاریخ نقلی یک اشتباه و برداشت نادرست است. هیچ تحلیلی بدون استناد به نقل قول های تاریخی پذیرفته نیست. چگونه می توان بدون شرح حادثه ای آن را تحلیل کرد و علت و معلول های آن را برشمرد؟ این کار اگر هم شدنی باشد، وقتی ممکن است که متکلم و مخاطب، مقدماتی را بدانند و به جزئیات حوادث اشراف و آگاهی داشته باشند. روشن است که دانش آموزان مدارس را نمی توان جزء چنین افرادی به شمار آورد.

ذ. صرف نظر کردن از نقل قول ها و تنها ارائه تحلیل، می تواند راه را برای نگارش دلبخواهی تاریخ بگشاید. زیرا در شرایطی که مخاطبین جزئیات حوادث را ندانند و نویسنده متن نیز کوششی برای این کار صورت ندهد، راه برای ارائه تحلیل های دلبخواه نویسنده و القای آنها به ذهن خوانندگان باز می شود.

ر. پرداختن به تاریخ اجتماعی، فرهنگی، علمی، هنری و ... البته امری مطلوب و پسندیده است. بله می توان چنین تاریخ هایی نوشت. اما این رشته های تاریخنگاری، خود رشته های جداگانه و شناخته شده ای هستند و هیچ لازم نیست که آنها را مترادف با دست کاری کردن در تاریخ سیاسی و حذف نام این و آن قلمداد کنیم. می توان برای دانش آموزان نیز چنین تاریخ هایی نوشت و تدریس کرد. این نه تنها عیبی ندارد بلکه هزار حسن دارد. اما جالب اینکه در نوشتن چنین تاریخ هایی نیز از پرداختن به نام شاهان و سلاطین گریزی نیست. چگونه می توان شرح حال خواجه نصیرالدین توسی را نوشت و نام هولاکو را درز گرفت؟ چگونه می توان به دوره های مختلف هنری پرداخت اما به روابط و مناسبات هنرمندان با دربارها اشاره نکرد؟ چگونه می توان تاریخ اجتماعی نوشت، اما تأثیر نهاد سیاست را بر جنبه های مختلف زندگانی مردم نادیده گرفت؟

ختم کلام اینکه آنچه مسؤولان آموزش و پرورش در باره کتاب های تاریخ گفته اند، اظهار نظری فاقد مبنا، بدون پشتوانه علمی، و پیشاپیش محکوم به شکست است. تاریخ آزمایشگاه انسان است و انسان ها تنها شخصیت های مثبت نیستند. شخصیت های منفی نیز انسان اند، اگر می توانیم از تاریخ چیزی بیاموزیم، تنها از عملکرد آدم های مثبت نمی آموزیم، بلکه از رفتار شخصیت های منفی نیز درس می گیریم.

  
نویسنده : ; ساعت ٥:۳٢ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٦ آبان ۱۳۸۸
تگ ها :