ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

متن خوانی

این ترم یکشنبه ها صبح ساعت 10 کلاس « متون تاریخی » دارم. کلاس کم جمعیت و خلوتی است. حدود 10 دانشجو در آن شرکت می کنند که چون در آستانه فارغ التحصیلی هستند، دانشکده پذیرفته که کلاس را با این تعداد برگزار کند.


متن درسی ما کتاب منتخب النصوص التاریخیه و الجغرافیه اثر مرحوم دکتر نورالله کسایی است. هر جلسه یکی دو صفحه از یکی از منابع تاریخی را می خوانیم و ترجمه می کنیم و گاهی که لازم باشد به شرح و توضیح متن هم می پردازیم. کار خواندن و ترجمه کردن را به عهده خود دانشجویان گذاشته ام. من قرائت و ترجمه ها را کنترل می کنم و هر گاه لازم باشد، شرح و توضیحی می دهم.

این هفته بخشی از کتاب تجارب الامم ابن مسکویه رازی را خواندیم که به تاریخ ایران و قیام مزدک اختصاص داشت. یکی از دانشجویان خواند و ترجمه کرد و من هم جا بجا توضیحاتی  دادم. در متن در باره مزدکیه آمده بود:

و زعموا أنهم یأخذون للفقراء من الاغنیاء و یردّون من المکثرین علی المقلّین.

« آنان (مزدکیه) می پنداشتند که پول اغنیاء را برای فقراء می گیرند و از کسانی که بیشتر دارند به آنان که کمتر دارند می دهند ».

گفتم: این اندیشه در تاریخ بشر گاه پدیدار شده و عده ای گفته اند باید ثروت ثروتمندان را به نفع ضعفاء مصادره کرد. بنابراین این اندیشه اختصاص به مزدکیان نداشته است.

دانشجویی که می خواند ادامه داد:

و انه مَن کان عنده فضل فی المال و القٌوت او النساء و الامتعه، فلیس هو اولی به من غیره.

بعد بدرستی ترجمه کرد که

« به نظر آنان هر کس مال یا غذا یا زن یا کالایی اضافی داشت، برای استفاده از آن بر دیگران اولویت نداشت».

گفتم این یعنی اشتراکیت. اما مورخ باید به شرایطی که چنین اندیشه هایی افراطی در آنها شکل می گیرد، توجه کند. چنین افکاری بازتاب فقر و نابرابری های گسترده در جوامع بوده است. انسان های محروم ممکن است در صورت عدم رفع محرومیت های خود، به دامن چنین اندیشه هایی پناه ببرند و نوعی آنارشی را در جامعه حاکم کنند، به هر حال مورخ باید به شرایط و زمینه ها  توجه و چنین افکاری را بازتاب اوضاع اجتماعی  و اقتصادی جامعه تلقی نماید. بعد به وضعیت دربار قاجار در دوره فتحعلی شاه اشاره کردم و توضیح دادم که هزینه گذران زندگی صدها زن و فرزند فتحعلی شاه، تقریبا برابر با هزینه خورد و خوراک یک شهر 10000 نفری بوده است، و طبیعتا این هزینه ها از طریق مالیات و عوارضی که شاه از مردم مطالبه می کرده تأمین می شده است. بنابراین طبیعی است که کشاورزان و کسبه و صنعتگران و کلا مردمی که می بینند دسترنج آنان صرف چنین هزینه هایی می شود،‌ از این وضع ناراضی و خواهان بر هم زدن آن باشند.

دانشجویی که متن را می خواند، ادامه داد:

فلم یلبثوا الاّ قلیلا حتی صار الرّجل لا یعرف اباه و لا الاب ولده

و ترجمه کرد:

« آنان مدتی بیش نماندند اما کار به جایی رسید که مرد پدر خود را نمی شناخت و پدر فرزند خویش را تشخیص نمی داد».

گفتم: به نظر می رسد مورخان در این مورد کم و بیش مبالغه هم کرده باشند. بعد گفتم جمله مشهوری است که « تاریخ را اقوام پیروز نوشته اند ». و طبیعی است که در این میان چه بر سر اقوام مغلوب آورده اند. قوم مغلوب اولا نمانده که بتوانند تاریخی بنویسد، ثانیا دلیلی نداشته تا قوم غالب در نگارش تاریخ، به قوم مغلوب رحمی روا دارد. سهل است که برای توجیه برانداختن آنان هر چیزی را به ایشان نسبت داده اند.

در ادامه در باره نویسنده کتاب تجارب الامم یعنی ابوعلی مسکویه رازی توضیحاتی دادم؛ که او که در سده های 4 و 5 هجری می زیسته و معاصر فردوسی بوده است، یکی از اولین کسانی است که با فلسفه ای خاص به تاریخ نگریسته و از گزارش های متعدد تاریخی تنها روایت هایی را برگزیده که حاوی تجاربی هستند و دیگران می توانند از آنها درسی عملی بگیرند. و به همین دلیل نام کتاب خود را تجارب الامم نهاده است. گفتم که این کتاب را دکتر ابوالقاسم امامی به نحوی شایسته تصحیح و به فارسی نیز ترجمه کرده است.

واپسین مطلب اختصاص به نام مسکویه داشت. گفتم این نام را مِسْکَوَیه، مُسْکُویه، مُشْکَوَیه و مُشْکْوَیه هم خوانده اند. و ظاهر وجه صحیح آن مُشْکْوَیه است. مرکب از مُشْک + وَیهْ. می دانستم که پسوند « وَیه » چند معنی دارد، ولی یادم نبود که در این ترکیب به چه معنی است. این بود که به عهده یکی از دانشجویان گذاشتم که در کتاب لغت ببیند و جلسه آینده آن را در کلاس مطرح کند. ( البته بعدا خودم نگاه کردم و متوجه شدم که این پسوند در این ترکیب معنی مشابهت می دهد. بنابراین مشکویه یعنی « مُشک مانند » یا « مانند مُشک » ).

در آخر به دانشجویان گفتم: به نظرم می رسد اگر در دروس مختلف، به جای اینکه ما اساتید یکسره حرف بزنیم، مرتب متن های خوب خوانده و در صورت نیاز ترجمه و شرح شوند، مفیدتر باشد. در آن صورت دانشجویان فارسی می‌ آموزند، عربی می آموزند، ترجمه کردن می آموزند، با مورخان و سبک و شیوه آنان آشنا می شوند و از لابلای مطالب نیز اطلاعات تاریخی فراوانی به دست می آورند.      

  
نویسنده : ; ساعت ۸:٢۸ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٢۱ اردیبهشت ۱۳۸٩
تگ ها :