ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

خواجه نظام الملک ؛ از خراسان تا اصفهان

در پست پیشین در باره نگاه مطلق گرایانه به تاریخ سخن گفته بودیم. گفته بودیم که یکسره مثبت یا تماما منفی دیدن تاریخ یک قوم و ملت شیوه ای درست نیست، بلکه باید با نگاهی نقادانه به تاریخ نگریست و خوب و بد را از هم تفکیک کرد. اشاره کرده بودم که نگریستن به رجال و شخصیت ها و مطلق ندیدن آنان در تاریخ، کاری است بسیار دشوار و چه بسا برجسته شدن صفات نیک یا بد ایشان بر ابعاد دیگر شخصیت آنان سایه بیندازد.


واقعیت این است که نگاه ما به بسیاری از شخصیت های تاریخی از این آفت مبرّا نیست. در این پست به صورت موردی به خواجه نظام الملک توسی اشاره می کنم:

حسن بن علی بن اسحاق مشهور به خواجه نظام الملک توسی در سال 408 ق در خانواده ای دولتی در شهر توس به دنیا آمد. از همان سال های نوجوانی آثار نبوغ در او نمایان بود. می گویند در همان سال ها ابوسعید ابوالخیر که به صورت اتفاقی او را دیده بود، پیش بینی کرده بود که « او خواجه جهان خواهد شد ». وی ابتدا در دربار غزنویان به شغلی اداری مشغول شد. با سقوط غزنویان و بر سر کار آمدن سلاجقه، به آنان پیوست و در بلخ به کاتبی پرداخت. بعدها کاتب و مشاور آلب ارسلان سلجوقی شد  و پس از رسیدن او به سلطنت، به وزارت وی منصوب شد. وی نقشی مهم در به سلطنت رسیدن ملک شاه فرزند آلب ارسلان ایفا کرد و  مدت 20 سال وزیر مقتدر و برجسته دربار سلجوقی بود. خواجه سرانجام در سال 485 ق و به دنبال بالا گرفتن اختلافاتش با ملک شاه، در صحنه از توابع کرمانشاه به نحو مرموزی ترور و کشته شد. جنازه او را به اصفهان منتقل و در آنجا دفن کردند.

بدون شک خواجه نظام الملک یکی از برجسته ترین شخصیت های سیاسی تاریخ ایران است. او بود که توانست قلمرو گسترده سلاجقه را که از کاشغر تا سواحل مدیترانه امتداد داشت، اداره کند و نظم و ترتیبی دقیق به تشکیلات اداری و دولتی ببخشد. یکی از مهم ترین کارهای او تأسیس مدارس نظامیه در شهرهای مهم بود که در روزگار خود نمونه ای از مراکز آموزش عالی به شمار می آمدند و بعدها الگوی بسیاری از مراکز آموزشی در قلمرو اسلام گردیدند.

خواننده ای که این برجستگی ها و خدمات را می خواند، تردیدی روا نمی دارد که خواجه شخصیتی است قابل احترام و باید او را تجلیل کرد و برایش بزرگداشت گرفت، اماکنی را به نام او  نامید  و حتی اگر دست داد، تندیس ها از او ساخت و اینجا و آنجا نصب کرد. اما واقعیت این است که این تمامی جزئیات کار خواجه نیست و شخصیت او ابعاد دیگری نیز دارد که این محاسن نباید بر آنها سایه بیندازد. یکی از بدترین کارهای او تحریک سلطان آلب ارسلان به قتل رقیبش، عمیدالملک کندری، بود. جز این باید اشاره کرد که خواجه عملا قدرت را در اختیار خانواده خود قرار داده بود و فرزندان و نوادگان او  در سراسر قلمرو دولت سلجوقی ترکتازی می کردند. و همین نکته بود که دربار سلجوقی را از او بیمناک ساخته بود. مهم تر از همه باید به تعصب مذهبی شدید خواجه اشاره کرد. او در کتاب سیاستنامه بسیاری از مخالفین مذهبی خود را با انواع ناسزاها و القاب نامناسب مورد حمله قرار می دهد. مدارس نظامیه که به لحاظ نظم و ترتیب و برنامه ریزی و رفاه طلاب بسیار پیشرفته بودند،‌ مدارسی مذهبی و در حقیقت ایدئولوژیک بودند. فلسفه تشکیل این مدارس، تربیت کادرهایی مذهبی و اداری برای مقابله با تفکرات و تبلیغات دولت شیعه مذهب فاطمیان مصر بود. تصلب مذهبی در این سلسله مدارس به اندازه ای زیاد بود که چنانچه معلوم می شد دانشجو یا استادی پیرو مذهبی دیگر است بلافاصه او را از مدرسه اخراج می کردند. اصولا خواجه نظام الملک را می توان مظهری از تعصب خانوادگی، سیاسی و مذهبی تلقی کرد و همین بود که منجر به قتل او شد و کارش را ناتمام گذاشت و دولت سلجوقی را نیز در آشوب و اضطرابی دائمی فرو برد. فراموش نمی کنم که مرحوم دکتر نورالله کسایی، استاد ما در دوره کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، در کلاس تاریخ سلاجقه همواره بر این نکته تأکید می کرد که خواجه نظام الملک از چهره های برجسته تاریخ ماست. او می توانست در تاریخ ما نقشی بسیار عمیق ایفا کند، اما تعصب او مانع از این کار شد.

مرحوم دکتر کسایی مورخ و دانشمند بود و به همین دلیل قادر بود اینچنین نسبی بیندیشد و نسبی اظهار نظر کند. اما می دانیم که همگان قادر به کسب چنین بینش و اعلام چنین نظراتی نیستند. در این باره باید به برخوردی که هم اکنون در دو شهر کشور ما با خواجه نظام الملک صورت می پذیرد،‌ اشاره کنیم:

چند سال پیش که قصد داشتم مطلبی در باره خواجه نظام الملک بنویسم، به این نکته برخورد کردم که قبر خواجه و شماری از سلاطین و مردان و زنان دربار سلجوقی در اصفهان است. حتی تصویری سیاه و سفید و مبهم نیز از  آن در کتابی دیده بودم. وقتی به اصفهان رفتم، در این باره پرس و جویی کردم و فهمیدم که مقبره خواجه نظام الملک در یکی از کوچه های خیابان احمد آباد اصفهان است. اما در آن مقفول است و کسی را اجازه ورود نمی دهند. با وجود این، روز جمعه ای، خانوادگی برای دیدن آن به راه افتادیم. کوچه ای که مقبره در آن قرار گرفته، قبلا دارالبطیخ نام داشته است. از هر کس پرسیدیم، چنین کوچه ای را نمی شناخت. سرانجام هنداونه فروشی راهنمایی مان کرد که کوچه مورد نظر شما پاچنار نام دارد. به دنبال کوچه پاچنار گشتیم و وقتی آن را یافتیم متوجه شدیم که بر تابلوی کوچه اکنون نامی دیگر حک شده است. به هر حال ساختمان مقبره را پیدا کردیم، اما درش بسته بود. از مغازه دار  روبروی آن پرس و جویی کردم. گفت کلید آن در دست متولی مسجدی است که همان روبروی مقبره قرار دارد. حاج حسین، یعنی پیرمرد متولی را پیدا و او را قانع کردم که در را باز کند تا دقایقی ساختمان مقبره این وزیر بزرگ تاریخ ایران و اسلام را ببینیم. پیرمرد سرسختی نکرد، اما قول گرفت که دیدن ساختمان مقبره بیش از ده دقیقه طول نکشد. مقبره خواجه نظام الملک توسی در شهر اصفهان، علاوه بر اینکه تغییراتی اساسی پیدا کرده است،  کاملا به حال خود رها شده و میراث فرهنگی تحت بعضی فشارها، هیچ اقدامی برای مرمت و حتی حفظ آن صورت نمی دهد.  

اکنون از اصفهان به خراسان بیاییم:

گویا بعضی گفته اند که خواجه نظام الملک در رادکان از توابع توس به دنیا آمده است. به همین دلیل در سال های اخیر در شهر چناران که نزدیک ترین شهر به روستای رادکان است ( روستای رادکان وابسته به شهر چناران است )،  توجه خاصی به خواجه نظام الملک توسی صورت گرفته و نتیجه آن شده که از مدتی پیش مجمسه ای از خواجه تهیه و در میدان ورودی شهر نصب شده است.

اگر به اتفاقی که در اصفهان و از آن سو در چناران افتاده است، دقت کنیم؛‌ در هر دو، نشانه هایی از مطلق گرایی می بینیم. در اصفهان با توجه به دیدگاه های مذهبی، قبر این وزیر بزرگ مطرود مانده و حتی بخش هایی از ساختمان آن محل انباشت آشغال شده است، و در چناران با در نظر گرفتن توسی بودن و نیز قدرت مدیریت و  برجستگی های سیاسی او،‌ مجسمه اش در ورودی شهر نصب شده است. در یک جا شخصیت خواجه به صورت کامل رد و انکار شده و در جای دیگر، تنها  بر وجوه مثبت شخصیت او تأکید گردیده است. حکایتی که بر خواجه نظام الملک - از خراسان تا اصفهان - رفته است، تنها نمونه ای از برخورد ما با رجال و شخصیت های تاریخی است. 

 

مقبره متروک خواجه نظام الملک در اصفهان

 

 

 

 

مجسمه خواجه نظام الملک در چناران

مجسمه خواجه نظام الملک در چناران

  
نویسنده : ; ساعت ۱٢:٠٦ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۱٠ تیر ۱۳۸٩
تگ ها :