ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

حماسه کویر

الف. یادم می آید وقتی در دوره دکترا تحصیل می کردم، در کلاس درس جغرافیای تاریخی، استاد محترم که شخصا برای ایشان و مراتب علم و اخلاقشان احترام بسیار قائلم، یک بار از تاثیر جغرافیا و اقلیم در پرورش رجال و شخصیت ها بحث می کردند. ایشان گفتند:


 

اگر فلات ایران را با یک خط فرضی به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، تقریبا تمامی رجال علمی و فرهنگی از نیمه شمالی برخاسته اند و تعداد علما و رجالی که از بخش جنوبی برخاسته اند به ده نفر (دقیقا گفتند " به هشت نفر ") هم نمی رسد. ایشان معتقد بودند اقلیم مناسب بخش شمالی (بارندگی زیاد، سرسبزی، وجود جنگل و درخت و ...) که شرایط زندگانی را تسهیل می کند، در مقایسه با خشکی بخش جنوبی و شرایط زیستی دشوار در آن، چنین وضعی را به وجود آورده است. البته ایشان هم تفطن داشتند که بخشی از نیمه شمالی فلات ایران خشک است و در نیمه جنوبی نیز مناطق پرباران و سرسبز وجود دارد، ولی خشکی در شمال و سرسبزی در جنوب استثناء است نه قاعده. در برابر این اظهار نظر، من - که خود از نیمه جنوبی هستم - اجازه گرفتم و گفتم استاد! اینچنین نیست. دلایلم را توضیح دادم و بعد از ایشان خواستم تا موافقت کنند تحقیق آن درس را در باره رجال و شخصیت های علمی یکی از شهرهای نیمه جنوبی بنویسم آن هم تا عصر مغول یعنی ٧ قرن اول تاریخ ایران در دوره اسلامی. استاد پذیرفتند. حاصل آن تحقیق، فراهم آوردن یک فهرست ۵٠ نفره از محدثان، فقهاء، شعرا، پزشکان، ریاضیدانان و دیگر دانشمندان آن شهر بود که در پایان آن ترم به استاد تحویل دادم و مورد قبول ایشان نیز قرار گرفت.

ب. دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی کتابی دارد به نام حماسه کویر. ممکن است از عنوان این کتاب چنین برداشت شود که در متن کتاب به لشکرکشی ها، جنگ ها، شجاعت ها و پیروزی های ساکنان کویر پرداخته شده است، اما چنین نیست؛ دکتر باستانی در این کتاب، به نوعی دیگر از حماسه پرداخته است. ایشان معتقدند حماسه ساکنان کویر این است که در طول سده ها و هزاره های طولانی، با وجود کمبود امکانات حیات بخصوص آب، به زندگانی خود ادامه داده اند و نه تنها زندگی کرده اند بلکه خوب زندگی کرده اند؛ تجارت کرده اند، کشاورزی کرده اند، شعر گفته اند، درس خوانده اند و بخصوص رجال و شخصیت های بسیاری تربیت کرده اند. دکتر باستانی در این کتاب از حدود ٢٠٠٠تن از رجال بزرگ علمی، ادبی، هنری، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران نام برده که از شهرها و بخصوص روستاهای کویر برخاسته اند. از نظر دکتر باستانی پاریزی این را می توان حماسه کویر نام نهاد.

 

ج. این روزها جامعه علمی و فرهنگی ما دو تن از رجال برجسته خود را از دست داد؛ نخست باید اشاره کنم به استاد ایرج افشار  که در فن تصحیح نسخ، تهیه فهرست و ... از شخصیت های ممتاز معاصر بود. تخصص و خدمات علمی و فرهنگی در خانواده استاد افشار البته موروثی بود ولی گویی در ایشان به اوج خود رسیده بود. شمار آثاری را که نام ایشان بر روی جلد آنها نقش بسته بالغ بر ٣٠٠ اثر دانسته اند. استاد ایرج افشار  متولد١٣٠۴ شمسی بود و چند روز پیش در ٨۶ سالگی از دنیا رفت. شخصیت علمی دیگری که این روزها از دنیا رفت، دکتر محمود روح الامینی بود که از اهالی کوهبنان کرمان بود. ایشان متولد سال ١٣٠٧ شمسی بود و از دانشگاه سوربن پاریس دکترای مردم شناسی گرفته بود، استاد این رشته بود و تألیفات قابل توجهی در این زمینه داشت که از آن جمله می توان به « آیین ها و جشن های کهن در ایران امروز» و « به شاخ نباتت قسم » (باورهای عامه در باره فال حافظ) اشاره کرد. این دو دانشمند بزرگ هر دو از کویر برخاسته بودند و دو شاهد زنده برای اثبات ادعای حماسه سازی کویر بودند.

د. ختم کلام اینکه آنچه در آن کلاس و اکنون مورد نظر من بوده و هست، راه انداختن جنگ زرگری  شمالی و جنوبی و شرقی و غربی نیست بلکه تأکید بر این نکته است که در بررسی های تاریخی و بخصوص اظهار نظرها نباید پیش داوری کرد و شتابزده نظر داد؛ چاره کار بررسی کامل گزارش های تاریخی است. اینچنین می توان به نظراتی حتی المقدور درست و دقیق دست یافت. رحم الله الماضیین.

 

  
نویسنده : ; ساعت ۱:۳٤ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٢ اسفند ۱۳۸٩
تگ ها :