ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

در باره مختارنامه

تاکنون حدود 30 قسمت از سریال مختار نامه از تلویزیون پخش شده است. من تمامی این قسمت ها را دیده ام. چند بار هم در کلاس با دانشجویان در این باره گفتگو کرده ایم. اکنون قصد ندارم به بررسی مفصل از این سریال بپردازم. اصلا این کار به نظرم باید در پایان پخش آن صورت پذیرد، اما علی الحساب در باره آنچه تاکنون پخش شده، به چند نکته اشاره می کنم:


1.       مختار بن ابی عبیده ثقفی، در طول تاریخ حامیان چندانی نداشته است. علاوه بر امویان و اشراف کوفه، خاندان زبیر نیز با او دشمن بودند. بر اینها باید شیعیان را نیز افزود که به دلیل اینکه مختار منشأ انشعابی جدید در تشیع بود و برخی سخنان غلوآمیز نیز به او نسبت داده شده، با وی چندان بر سر مهر نبودند. در چنین شرایطی ساخت یک فیلم با هدف دفاع از مختار، در نوع خود کاری متفاوت و قابل توجه است. 

2.       سریال مختارنامه هر چه که باشد، در مقایسه با سریال های تاریخی مشابه از جمله امام علی، تنهاترین سردار، ولایت عشق و ... پخته تر و پذیرفتنی تر است. البته بخشی از این نقطه قوت، ناشی از ضعف های بسیار سریال های دیگر است. در مقایسه با سریال های نام برده شده، در مختارنامه اغلاط تاریخی فاحشی دیده نمی شود و بیننده مطلع از تاریخ را گریزان نمی کند. تلفظ اعلام و اماکن تاریخی نیز – بجز در مواردی اندک – درست و دقیق است.

3.       به نظر این جانب، یک نقطه ضعف مهم سریال، قسمت های زیاد و ساعت های طولانی آن است. واقعیت این است که این حوادث کشش ساخت یک سریال 50 قسمتی (50 ساعت فیلم) را ندارد. این است که کارگردان محترم، کم و بیش به حوادث آب بسته. نمونه اش همین آخرین قسمت پخش شده سریال که تمامی یک ساعت زمان آن به نمایش جزئیات یک جنگ اختصاص داشت. این در حالی است که در سینما با این حدود زمان می توان یک فیلم کامل ساخت. روشن است که به دلیل اندک بودن اطلاعات تاریخی در باره این جزئیات، نویسنده و کارگردان راهی به جز متوسل شدن به تخیل نداشته اند و طبیعی است که بیننده مطلع از تاریخ، چنین گزارش هایی را واقعی نداند و نپذیرد.

4.       یک مشکل مهم سریال مختارنامه، محذوریت های سازندگان این فیلم است. نویسنده و کارگردان به دلیل موضع مشخص خود نسبت به شخصیت مختار و نیز محمد بن حنفیه، در مواردی نتوانسته اند واقعیت های تاریخی را مورد توجه قرار دهند و مطرح کنند. به هر حال آنان نخواسته یا نتوانسته اند بیان کنند که این دو شخصیت با طرح ادعای مهدویت محمد و تبلیغ و ترویج آن، بنیانگذار انشعابی مهم در سده اول هجری در میان شیعیان شدند و فرقه ای به نام کیسانیه را ترتیب دادند که رگه هایی از غالی گری نیز در میان آنان بروز کرد. سریال در باره برخی گزارش های منابع درباره شخصیت مختار و عملکرد او، از جمله نحوه مجازات قاتلین سیدالشهداء  نیز سکوت کرده یا شکلی دیگر و دلبخواهی از آنها ارائه می کند. 

5.       اغراق در شخصیت پردازی و بزرگ نمایی در باره شخصیت های مثبت و منفی فیلم بخصوص در صحنه های درگیری و جنگ، اگرچه شیوه ای شناخته شده برای جذب مخاطبین بیشتر است، اما در کل به فیلم آسیب رسانده است. مثلا یکی دو قسمت از فیلم به جنگ و گریز ماموران مختار با حرملة بن کاهل (قاتل علی اصغر) اختصاص داشت که در آن توانایی های نظامی او به شکلی مبالغه آمیز مطرح شده بود. جالب اینکه این اعجوبه نظامی! در صحنه مواجهه با مختار، ناگهان تمامی نبوغش می خشکد و مانند صاعقه زده ها می ایستد تا خنجر مختار او را از پا درآورد. صحنه های جنگ ابراهیم بن مالک اشتر با سپاه عبیدالله بن زیاد نیز پر از چنین صحنه هایی است که اوج آن را در صحنه های جنگ سائب بن مالک می شد تماشا کرد. آخرین قسمت پخش شده سریال دست فیلم های اکشن هالیوودی را نیز از پشت بسته بود.

6.       نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد، دست کاری هایی است که گاه به نظر می رسد بعد از ساخت فیلم و در هنگام تدوین و صداگذاری با هدف هایی خاص، صورت گرفته است. مایل نیستم در این باره زیاد سخن بگویم، اما سازندگان محترم فیلم باید بدانند که این شیوه هر چه که باشد، ارتباطی با هنر و تاریخ ندارد؛ کاری است غیر هنری و غیر تاریخی که بر شأن سازندگان محترم نمی افزاید، بلکه باعث می شود زحمات قابل توجهی نیز که در این زمینه کشیده اند، لوث شود.

7.       در کل نظر نهایی من این است که اگر سریال مختارنامه، در قالب سریالی حدودا 20 قسمتی ساخته می شد، و سازندگان آن در موضوعات مهم و کلیدی، وفاداری بیشتری به تاریخ نشان می دادند و نیز از اغراق هایی چنین واضح در باره دوست و دشمن خودداری می کردند، مقبول تر و دیدنی تر بود. با وجود این من از اینکه فیلمی به دوره و یا شخصیتی تاریخی بپردازد و اطلاعاتی تاریخی را، حتی آمیخته با تخیل، در اختیار بینندگان خود قرار دهد، استقبال می کنم.

 ٨. ختم کلام اینکه همه بینندگان بخصوص دانشجویان تاریخ باید به این نکته مهم توجه کنند که در اغلب موارد، فیلم های تاریخی با گزارش های موجود در مآخذ و منابع انطباق کامل ندارند و اصولا ساختن چنین فیلم هایی ناممکن است. به همین دلیل اطلاعات و تصاویر ارائه شده در این فیلم ها به کار آشنایی با تاریخ و شخصیت های تاریخی می آید، اما نمی تواند جایگزین اسناد تاریخی شود. یادمان باشد که هیچ گاه نمی توانیم برای اثبات گزاره های تاریخی، به فیلم ها و سریال ها ارجاع دهیم.      

  
نویسنده : ; ساعت ۱:٥۳ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱۸ خرداد ۱۳٩٠
تگ ها :