ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

قرآن و تاریخ

آنچه ذهن را به دادن حکمی در باره تاریخی بودن قرآن سوق می دهد، کثرت آیاتی است که در آنها به حوادث تاریخی اشاره شده است. همین نکته باعث شده تا گروهی به صراحت ابراز دارند که قرآن کتابی است تاریخی و حتی از « شیوه های تاریخنگاری قرآن » سخن بگویند.


اما به رغم چنین نظراتی باید به این نکته مهم و روش شناسانه توجه کرد که کتابی را تنها به دلیل اشاره کردن به موضوعات مربوط به یک رشته علمی نمی توان به آن حوزه از دانش نسبت داد؛ این شرطی است لازم ولی کافی نیست. زیرا این روش بیان مطالب است که هویت هر اثری را تعیین می کند و  متد و شیوه هر کتابی است که آن را به حوزه ای معین از علوم متعلق می سازد.

حال اگر بر این اساس، میان روش های به کار گرفته شده در کتاب های شناخته شده تاریخی و روش قرآن در پرداختن به حوادث تاریخی، مقایسه ای صورت دهیم،‌ تفاوت آنها کاملا مشخص می شود: کتب تاریخی معمولا با تکیه بر روش های مرسوم در میان مورخان، اطلاعاتی جزئی در باره زمان، مکان و سیر وقوع حوادث به دست می دهند و بخصوص به فراوانی از تاریخ رخ دادن حوادث و افراد و اشخاص ( قهرمانان تاریخی ) سخن می گویند. اما واقعیت این است که قرآن هنگام اشاره به موضوعات و حوادث تاریخی، به هیچ وجه به چنین جزئیاتی توجه نشان نمی دهد، نه زمان رویدادها را معین می کند و نه حتی از نظر خالق این کتاب، نام و نسب اشخاص چندان اهمیتی دارد که از آنان نامی برده شود. به عنوان مثال در  آیات متعددی که به تاریخ صدر اسلام اختصاص یافته اند، به روز، ماه و سال حادثه ای اشاره نشده و از میان تمامی شخصیت های فراوان این دوره تاریخی، تنها از چهار تن:‌ محمد (ص)، زید بن حارثه، ابولهب و همسرش ام جمیل ( با تعبیر « امراته » ) نام برده شده است.

واقعیت این است که غرض از پرداختن به چنین موضوعاتی در این کتاب آسمانی ثبت و ضبط حوادث تاریخی نبوده بلکه تربیت و هدایت مخاطبین بوده است ( ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین. سوره بقره، آیه ٢). به همین دلیل نمی توان و نباید قرآن را کتابی تاریخی از جنس آثاری مانند تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی، تاریخ بیهقی و... قلمداد کرد.

بر این اساس به نظر می رسد رویکرد مورخان به قرآن باید مبتنی بر تلقی این کتاب مقدس به عنوان یک « سند تاریخی » - و نه یک « کتاب تاریخی » -  باشد. در توضیح این مطلب باید اشاره کرد که منظور از « سند تاریخی » در مقایسه با « کتاب تاریخی »، عبارت است از اشیاء و موادی ( اعم از ساختمانها، ابزار،  البسه، سکه ها، کتیبه ها، متون و...) که هدف از خلق آنها ثبت و ارائه اطلاعات تاریخی نیست، ولی آگاهی های تاریخی درجه اولی را در اختیار مورخان قرار می دهند. قرآن به عنوان « اصیل ترین سند تاریخ اسلام » به دلیل داشتن ویژگیهایی از جمله قدمت، اعتبار، اشتمال بر مطالبی اختصاصی و نیز توانایی حل اختلافات تاریخی ( به دلیل جایگاه منحصر به فرد آن در میان مسلمانان ) می تواند به فراوانی مورد استفاده مورخان قرار گیرد. آنچه بخصوص در این زمینه بر اهمیت این متن مقدس می افزاید، این است که امروزه مورخین بر این عقیده اند: برای فهم تاریخ، اهمیت آثاری که با هدف تاریخ نگاری خلق نشده باشند، بسیار بیشتر از کتابهای تاریخی است.

 

 

  
نویسنده : ; ساعت ۱:۱۱ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢۳ بهمن ۱۳۸٧
تگ ها :