ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

پرسش و پاسخ

یکی از مراجعه کنندگان محترم وبلاگ تاریخچه پیامی فرستاده اند و سه سؤال مطرح کرده اند. از آنجایی که محتوای این سؤالات به گونه ای است که پاسخ به آنها بسیار دشوار است، فکرکردم سؤالات ایشان را بیاورم و دلیل سختی پاسخ دادن به آنها را نیز ذکرکنم. فکر می کنم مفید باشد.  ایشان پرسیده اند:


« اگر امکان دارد روش های جدید تاریخنگاری را نام برده و توضیح دهید؟
و در یک تحلیل تاریخی به چه عناصری باید توجه داشت؟
و آیا تا کنون به منبع جامعی در مورد تاریخ اسلام برخورده اید که هم از لحاظ تاریخی و جامعه شناسی و سیاسی و روانشناسی وفرهنگی در آن بحث شده باشد؟ ».

 

هر سه این سؤالات در یک چیز مشترک هستند و آن کلی بودن آنهاست. من به تجربه دریافته ام که سخت ترین و - با عرض معذرت از پرسشگر گرامی - بدترین سؤالات، سؤالات کلی هستند. یعنی سؤالاتی که یک جمله بیشتر نیستند، اما پاسخ آنها ممکن است محتاج نوشتن کتاب یا حداقل مقاله ای یا چند ساعت بحث و گفتگو باشد. من هیچ گاه به چنین سؤالاتی ( که گاه دانشجویانم هم در کلاس مطرح می کنند ) پاسخ نمی دهم، یعنی راستش را بخواهید نمی توانم پاسخ بدهم. برای اینکه روشن شود مشکل چیست، سؤالی مشابه سؤال اول پرسشگر محترم طرح می کنم و قضاوت را به شما واگذار می کنم. ایشان پرسیده اند:

« اگر امکان دارد روش های جدید تاریخنگاری را نام برده و توضیح دهید ».

تصور کنید بر این اساس کسی از یک مدرس فوتبال بپرسد:

« اگر امکان دارد روش های جدید بازی فوتبال را نام برده و توضیح دهید ».

به نظر شما آیا ممکن است مخاطب این سؤال در چند جمله یا یک جلسه یا حتی یک مقاله بتواند به این سؤال پاسخ دهد؟ فوتبال سبک های مختلفی دارد: سبک های دفاعی، سبک های هجومی، سبک انگلیسی، سبک اسپانیایی، سبک ایتالیایی، سبک برزیلی و... همه این سبک ها می توانند بر اساس تفکرات مربیان، توان بازیکنان و دهها عامل دیگر متغیر باشند و تبیین و توضیح آنها اگر هم ممکن باشد، محتاج جلسات متعدد بحث و گفتگو و نشان دادن تصاویر و فیلم های متعدد است. واقعیت این است که تفاوت سبک ها و روش های تاریخی و تاریخنگاری اگر از سبک های بازی فوتبال بیشتر نباشد، کمتر نیست. بنابراین باید گفت اصولا در قالب یک مقاله یا ساعاتی بحث و گفتگوی علمی نیز نمی توان به این سؤال پاسخ داد تا چه رسد در قالب این سطرها و کلمات محدود. اما به جهت احترام به سؤال کننده محترم ایشان را ارجاع می دهم به کتاب هایی مانند: مفهوم کلی تاریخ اثر کالینگوود، درآمدی بر تاریخ پژوهی و درآمدی بر فلسفه تاریخ هردو از مایکل استنفورد، بنیادهای علم تاریخ اثر مکالا و تاریخ در ترازو اثر مشهور دکتر عبدالحسین زرین کوب.

سؤال دوم ایشان از این قرار است:

« در یک تحلیل تاریخی به چه عناصری باید توجه داشت؟ »

واقعیت این است که این سؤال نیز  دست کمی از سؤال اول ندارد. اما من خود را با دادن این پاسخ کلی قانع می کنم که در گزارش ها و تحلیل های تاریخی باید به عناصری متعدد توجه داشت که بسته به منابع در اختیار و نیز ماهیت حوادث و ... متغیر هستند. اما به صورت کلی می توان گفت: در هر گزارش و تحلیل تاریخی باید به واقع نمایی روایت ها توجه داشت و نسبت به میزان این واقع نمایی علم و آگاهی کافی به دست آورد. آیا پرسشگر محترم  این پاسخ را کافی می دانند؟

اکنون به سؤال سوم ایشان توجه کنید:

« آیا تا کنون به منبع جامعی در مورد تاریخ اسلام برخورده اید که هم از لحاظ تاریخی و جامعه شناسی و سیاسی و روانشناسی و فرهنگی در آن بحث شده باشد؟ ».

این سؤال اگرچه کلی به نظر نمی رسد، ولی روحیه کلی طلب پرسشگر محترم را آشکار می سازد. به جای دادن هر پاسخی، از ایشان دو سؤال می پرسم:

١. « تاریخ اسلام » که شما کتابی با این مشخصات در باره آن می خواهید، از چه زمانی آغاز و در چه زمانی پایان می پذیرد؟

٢. به نظر شما آیا اصولا می توان چنین کتابی یافت و یا حتی نوشت؟

  
نویسنده : ; ساعت ٩:٢۸ ‎ق.ظ روز جمعه ٩ اسفند ۱۳۸٧
تگ ها :