ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

شاید وقتی دیگر !

توس یکی از شهرهای باستانی خراسان بزرگ است که هم پیش و هم پس از اسلام از جایگاه و اهمیت زیادی برخوردار بوده است. گفته اند توس شهری طولی بوده است که آبادی ها و مراکز مختلف آن از رادکان شروع می شده است، مرکز آن توس کنونی بوده است و شهر تا قریه سناباد (مدفن حضرت رضا (ع) ) و اطراف مشهد کنونی ادامه داشته است.


مرکز این شهر، در دوره تیموری از رونق افتاد و جمعیت آن به سناباد روی آورد و پس از آن بود که مشهدالرضا رونق و جای توس را گرفت. آنچه اکنون از توس باقی است، میلی است در رادکان و مجموعه بناهایی در توس فعلی. توس کنونی بیش از هرچیز به آرامگاه فردوسی، بنای هارونیه، مسجد و مدرسه سلجوقی و شماری بناهای از خاک درآمده در کاوش های باستان شناسی مشهور است.

در اوایل دهه 1370 اعلام شد که قرار است توس احیا شود. این خبر در محافل فرهنگی، هنری و دانشگاهی با استقبال روبرو شد و هیأتی نیز برای پیگیری این کار تشکیل شد و برای مدتی اخباری نیز از آن منتشر می گردید. حتی در زیر زمین آرامگاه فردوسی، فضایی تفکیک شد و نقشه ها وتصاویری نیز در همین خصوص نصب شد، اما متاسفانه با گذشت زمان، گویی این کار مهم به درستی پی گرفته نشد و اندک اندک مورد غفلت قرار گرفت؛ نشانه اش آن که از آن تاریخ تاکنون میزان ساخت و سازها در حریم شهر تاریخی توس چند برابر شده و کار به جایی رسیده که با روند فعلی، احیای شهر تاریخی توس به امری ناممکن تبدیل شده است.

به نظر می رسد اگر قرار باشد، این طرح مهم تحقق پذیرد، باید امور زیر بسرعت و دقت مورد پیگیری قرار گیرد:

- نخستین کار متوقف ساختن هر گونه ساخت و ساز درمحدوده شهر تاریخی توس (توس فعلی) است.

- در مرحله بعد، باید تمامی بناهای مسکونی و تجاری در این محدوده تخلیه شود. این البته کاری است بسیار دشوار و به نظر می رسد تنها راه حل آن، ساخت شهرکی در منطقه ای دیگر و کوچ دادن اهالی به آنجاست. شهر تاریخی توس بیشترین آسیب را از این ساخت و سازها دیده و خواهد دید. وقتی چند سال پیش بقایای مسجد و مدرسه سلجوقی در جنب بنای هارونیه از زیر خاک درآمد، ستونهای باقی مانده نشان داد که بخش دیگری از این بنا که به اغلب احتمال در مرکز شهر توس قرار داشته و بر همین قیاس بخشی دیگر از بناهای شهر، در زیر آسفالت اتوبان دو طرفه توس که جاده فعلی مشهد چناران را به هارونیه و آرامگاه فردوسی وصل می کند، مدفون شده است. بر این اساس، باید کلیه بناهای موجود، پس از تخلیه تخریب شود تا راه برای انجام مرحله بعد فراهم گردد.

- سومین مرحله، انجام کاوش های باستان شناسی گسترده در محدوده توس است و کشف هرآنچه از این شهر در زیر خاک باقی مانده است. این کار باید بدون شتابزدگی و با دقت بسیار و با استفاده از تیم های متعدد باستان شناس داخلی و خارجی صورت پذیرد. در پایان این مرحله آنچه به دست خواهد آمد، سیمای توس قدیم را روشن خواهد کرد.

- در آخرین مرحله، باید بر اساس آنچه به دست آمده، نقشه تازه ای برای شهر توس فراهم کرد. این کار نیز باید با بررسی گسترده و مشورت با تیم های مختلف تخصصی صورت پذیرد؛ مبادا بلافاصله در محدوده این شهر تاریخی نیز آپارتمانها و برج ها سر به آسمان بکشند و بورس بازی زمین، تعیین کننده نقشه آینده این شهر تاریخی شود.

راستش به نظر می رسد، انجام این مراحل، آن هم توسط ادارات لَخت و پرآسیب ما، چنان سخت است که نگارنده را امیدی به تحقق آنها نیست، اما دیروز که رفته بودیم توس، به سرم زد که در این باره چیزی بنویسم؛ شاید مفید افتد، حتی اگر نه اکنون، شاید وقتی دیگر...

  
نویسنده : ; ساعت ٩:۳٥ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٤ فروردین ۱۳٩٢
تگ ها :