ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

تواضع تاریخی

در کلاس فلسفه تاریخ معمولا وقتی در باره " لحن مورخان " بحث می شود. می گویم: شاید تصور این باشد که هرچه لحن مورخی قطعی تر باشد، او تاریخدانی آگاه تر و دقیق تر است. پیشترها چنین بود، اما اکنون دیگر چنین نیست.

امروزه در سایه توسعه فلسفه انتقادی و تحلیلی تاریخ روشن شده است که اصولا دست یابی به واقعیت کامل تاریخی ممکن نیست و دیگر نمی توان از پس سده ها و هزاره ها با بررسی شواهدی معدود و محدود و مخدوش کل واقعیت تاریخی را درک کرد. بنابراین مورخان امروز دیگر نمی تواند مانند اسلاف خودبه صورت قطعی سخن بگوید. دراین خصوص معمولا به مرحوم دکتر زرین کوب اشاره می کنم که اگرچه خود در فلسفه انتقادی تاریخ دستی داشت و در این باره کتاب خوبی هم نوشت (تاریخ در ترازو) ولی در عمل و در آثار خود معمولا از گذشته های تاریخی با زبانی قطعی سخن گفته و همین، آسیب هایی جدی به برخی از داوری های او وارد کرده است که نمونه های آشکار آن را می توان در آثاری مانند دو قرن سکوت و کارنامه اسلام مشاهده کرد. به دانشجویان می گویم: زبان مورخان امروزی با واژه هایی مانند "اما" و "اگر" و "احتمالا" و "شاید" و "ظاهرا" عجین است.

یادم می آید داور محترمی که پایان نامه دوره دکتری مرا نقد می کرد، می گفت: در هر صفحه پایان نامه حداقل دو بار از کلماتی مانند "ظاهرا"، "احتمالا"، "شاید" و این قبیل واژه ها که ظنّ و عدم یقین را می رسانند، استفاده شده و بر این اساس در 300 صفحه نوشته شما حداقل 600 بار این کلمات تکرار شده است. بنابراین بفرمایید که شما به چه چیز قطعی رسیده اید؟ در پاسخ ایشان گفتم: به این قطعیت رسیده ام که در باره 600 موضوع تاریخی اطمینان قطعی ندارم. زیر فشار ناروای شماری از داوران که این شیوه را نمی پسندیدند، مجبور شدم در نسخه نهایی پایان نامه تعدادی از این کلمات را حذف کنم، ولی بعدا و در هنگام چاپ آن، همه را به سر جایشان برگرداندم.

ختم کلام این که به کار بردن این قبیل واژه های ظنّی نشانه ضعف مورخان معاصر نیست، بلکه ناشی از روش درست، آگاهی از محدودیت های مطالعات و بررسی های تاریخی و نشانه تواضع علمی آنان است. آنان با استفاده از این کلمات به محدود بودن دامنه علم و آگاهی خود به واقعیت های تاریخی اعتراف می کنند و به این وسیله مخاطبان خود را برای کشف مجهولات تاریخی تحریک می کنند و انگیزه می بخشند.

  
نویسنده : ; ساعت ۱٢:۱٢ ‎ق.ظ روز شنبه ٦ تیر ۱۳٩٤
تگ ها :