ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

تاریخ و ادبیات

بارها در کلاس، بخصوص در کلاس درس فلسفه تاریخ، به دانشجویان گفته ام راست ترین اطلاعات تاریخی را می توان از کتاب های ادبی به دست آورد. این جمله مسبوق به این گزاره است که مطمئن ترین اطلاعات و آگاهی های تاریخی را می توان از آثاری به دست آورد که با هدف ثبت تاریخ و ارائه اطلاعات تاریخی خلق نشده اند.

بر این اساس پژوهشگر تاریخ نمی تواند تنها به خواندن آثار تاریخی بسنده کند. او باید طیف وسیعی از منابع و آثار از جمله متون نظم و نثر را با دقت مورد بررسی قرار دهد و از لابلای آنها مطالبی را بیرون بکشد و تحلیل کند تا بتواند گوشه هایی از تاریخ دوره، اشخاص، اجتماعات، سلسله یا سرزمین مورد نظر خود را روشن کند.

برای استفاده تاریخی بردن از متون و منابع ادبی، دو گونه می توان عمل کرد:

نخست. از آنجا که برخی از شعرا و نویسندگان این آثار - بر اساس اهدافی متفاوت از کار مورخان – به شماری از حوادث تاریخی و گاه جزییات آنها اشاره کرده اند، پژوهشگر تاریخ می تواند به آنها رجوع و این قبیل مطالب را از آنها استخراج کند و مورد استفاده قرار دهد. مثلا از مدایح عنصری شاعر در باره سلطان محمود غزنوی می توان به اطلاعات تاریخی هم دست یافت. قصیده بلند بالای انوری در باره هجوم غزها به شهرهای خراسان، نیز قصیده قطران تبریزی در وصف زلزله تبریز نمونه هایی دیگر به شمار می آیند که هریک جزییات زیادی از این دو واقعه را در خود منعکس کرده اند. اما در این خصوص یکی از بهترین نمونه ها دیوان حافظ است. اگرچه نزد ما برداشت های معنوی و گاه حتی تخیلی از اشعار حافظ رواج دارد، ولی واقعیت این است که حافظ در اشعار خود به فراوانی – به تصریح و اشاره – به رویدادها و اشخاص تاریخی روزگار خود پرداخته است. در این باره بنگرید به کتاب ارزشمند و خواندنی از کوچه رندان اثر مرحوم دکتر عبدالحسین زرین کوب تا ببینید که حافظ شیرین سخن چه اطلاعات تاریخی ذیقیمتی را در باره اوضاع شیراز و فارس و مردمان و حاکمان و بینش ها و روش های آن روزگار به دست داده است.

به هرحال همواره با رجوع به متون نظم و نثر هر دوره می توان به اطلاعاتی تاریخی در باره آن دوره دست یافت. اطلاعاتی ارزشمند که درجه تحریف و نادرستی آنها به مراتب کمتر از آثار تاریخی است.

اما شیوه دوم در استفاده از این قبیل آثار و منابع، تحلیل محتوای مطالب آنها و برداشت های ثانوی از این متون و منابع است. مثلا با تحلیل محتوای اشعار تعدادی از شعرای یک دوره خاص – حتی اگر در آنها به حوادث تاریخی اشاره صریحی هم نشده باشد - می توان به آگاهی هایی در باره فرهنگ آن زمانه، ارزش های حاکم در جامعه، اوامر و نواهی اجتماعی، احساسات جمعی، نگرش ها و باورهای مذهبی و ... دست یافت. این قبیل برداشت ها وقتی با شواهد و استنادات موجود در منابع تاریخی تؤام شود، اطلاعاتی مطمئن در اختیار پژوهشگر تاریخ قرار می دهد.

بر اساس آنچه گفتیم پژوهشگران تاریخ را باید یکی از مشتریان دائمی آثار و متون نظم و نثر به شمار آورد. دانشجویان تاریخ هم این کار را باید از دوره دانشجویی شروع کنند. استادان هم می توانند با خواستن از دانشجویان برای استخراج تاریخ دوره یا شخص یا سلسله ای خاص از لابلای متون ادبی، آنان را در به کار بستن این روش راهنمایی کنند. ختم سخن این که در عرصه مطالعات تاریخی، همگان باید آثار و منابع ادبی را بسیار مهم و جدی قلمداد کنند. 

  
نویسنده : ; ساعت ۱۱:٤٠ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٦ امرداد ۱۳٩٤
تگ ها :