ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

… تاریخی... سینمایی !

هفته پیش با خانواده رفته بودیم سینما، برای دیدن فیلم محمد رسول الله اثر مجید مجیدی. آنجا یکی از دانشجویان سابقم را دیدم که او هم همراه خانواده آمده بود فیلم را ببیند. سلام و علیکی کردیم و حال و احوالی.


در سالن سینما آنها یک ردیف جلوتر از ما نشسته بودند. فیلم که تمام شد. وقتی بلند شد و آمد از روبروی من رد شود، پرسید: استاد فیلم چطور بود؟ در جوابش گفتم: نه اهمیت تاریخی دارد و نه اهمیت سینمایی.

فیلم محمد رسول الله که به گزارش دوران کودکی پیامبر اکرم می پردازد، با هزینه ای سنگین (گویا نزدیک 100 میلیارد تومان) و با تبلیغات بسیار ساخته شده و در کادر سازنده این فیلم از هنرمندان خارجی هم استفاده شده است. بنا بر نوشته ای که با امضای کارگردان در ابتدای فیلم بر روی پرده می آید، فیلم بر اساس «روایت های مسلم تاریخی» و«برداشت های کارگردان» ساخته شده است. در باره این فیلم و برای اثبات معمولی بودن آن از منظر تاریخی و سینمایی به تفکیک به نکاتی اشاره می کنم:

الف. از منظر تاریخی

از از این منظر باید بگویم که محتوای فیلم محمد رسول الله از سه جا منشأ گرفته: 1. کتب تاریخی، 2. کتاب های دلائل النبوه، 3. برداشت ها و تخیلات نویسنده.

واقعیت این است که چهارچوب حوادث و وقایع مطرح شده در فیلم در کتب تاریخی، موجود و مشهور است ولی برخلاف نظر کارگردان تمامی آنها جزء "روایت های مسلم" نیست. به عنوان مثال درگذشت عبدالله بن عبدالمطلب، پدر پیامبر، پیش از تولد او، اگرچه مشهور است اما روایت های معارضی هم دارد که در کتب تاریخی و منابع شیعی نیز آمده است (مثلا ابن اسحق و مسعودی به این روایات اشاره کرده اند). یا اصل حمله سپاه ابرهه اگرچه مسلم است اما قراردادن شمار زیادی فیل در سپاه ابرهه، با منابع تاریخی هماهنگی ندارد. منابع از یک فیل خبر داده اند، نه فیلهای بسیار. داستان مشهور بحیرا نیز به رغم شهرت بسیار، به صورت جدی مورد تردید است و...

بخشی دیگر از مطالب مطرح شده در فیلم، از کتاب های دلائل النبوه و اخبار مشهور به ارهاصات برگرفته شده است که در آنها به ذکر خوارق عاداتی مربوط به پیش از تولد و نیز مقارن بعثت پیامبر اکرم پرداخته شده و به رغم شهرت بسیار، دارای غثّ و سمین است و نمی توان یکسره آنها را پذیرفت و بر آنها تکیه کرد.

حکایت برداشت ها و تخیلات کارگردان هم که متر و معیاری ندارد و اصولا قابل نقد نیست.

واقعیت این است که در این فیلم هیچ نکته تاریخی تازه ای وجود ندارد و کارگردان در آن اطلاعات تاریخی خاصی را به بیننده منتقل نمی کند. به عنوان مثال در برخی از منابع تاریخ اسلام و از زبان شخص پیامبر اکرم(ص) مطالبی در خصوص ایام اقامت ایشان در کودکی در شهر یثرب مندرج است که اتفاقا جذابیت های نمایشی خوبی هم دارد، ولی کارگردان گویا اصولا از این روایات خبر نداشته و شاید مشاوران محترم هم با ایشان در میان نگذاشته اند. من سریال مختارنامه آقای میرباقری را از این نظر بسیار قوی تر از فیلم آقای مجیدی می دانم زیرا میرباقری برای اولین بار در عرصه فراگیر سینما نقش مثبت و منفی ایرانیان را در حوادث دهه های میانی سده اول هجری در عراق - بخصوص کوفه - برجسته کرد و مطلب تاریخی مهمی را با بینندگان در میان نهاد.

ب‌.    از منظر سینمایی

در این باره طبیعتا نظر این جانب، نظر منتقدی فنی نیست بلکه نظر بیننده ای است که فیلم - بخصوص فیلم های تاریخی - زیاد دیده و با هنر سینما آشناست.

معمولا ملاک های امتیاز و برتری یک فیلم را به موضوعاتی مانند فیلم نامه، فضا سازی، بازی ها، کارگردانی، موسیقی، جلوه های ویژه و ... نسبت می دهند. به نظر این جانب فیلم محمد رسول الله از نظر فیلم نامه قوی و زیبا نیست و هیچ دیالوگی از آن در ذهن و ضمیر بیننده باقی نمی ماند، فضاهای آن چندان هماهنگ با گزارش های تاریخی نیست، بازی بازیگران در آن برجسته نیست (کافی است فیلم را از این نظر با مشابه خارجی آن؛ محمد رسول الله اثر مصطفی عقّاد مقایسه کنید). موسیقی فیلم جذابیت و تأثیر حماسی و یا معنوی خاصی ندارد. من فیلم را از این نظر با اثر عقّاد مقایسه نمی کنم بلکه آن را با همان مختار نامه میرباقری مقایسه می کنم که فیلم نامه و دیالوگ های خوب و گاه زیبا داشت، بازی بازیگران آن درخشان تر بود و از موزیک متن خوبی برخوردار بود. البته شنیده ام  جلوه های ویژه فیلم آقای مجیدی خوب و قابل اعتناست.

فیلم محمد رسول الله اثر مجید مجیدی را به عنوان نماینده سینمای ایران به جشنواره اسکار فرستاده اند. بعید می دانم در این جشنواره جایزه ای به این فیلم تعلق بگیرد، ولی حتی اگر جایزه ای هم به آن داده شود، من به عنوان یک معلم و محقق تاریخ و یک بیننده، باز هم معتقدم که این فیلم اثری معمولی است و اهمیت تاریخی و سینمایی خاصی ندارد.

  
نویسنده : ; ساعت ۸:٤٤ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٠ مهر ۱۳٩٤
تگ ها :