ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

گزارش یک سخنرانی

گاهی که در کلاس درس به موضوع حمله مغول به ایران اشاره می کنم، به دانشجویان متذکر می شوم که حمله مغول علت تامّه انحطاط تمدنی، ادبی و فرهنگی ما در سده 7 ق نبود بلکه مجموعه ای از عوامل از مدت ها قبل رخ داده و زمینه های این سقوط و انحطاط را به وجود آورده بود.


من معمولا به تعصبات و درگیری های شدید مذهبی در گوشه و کنار ایران بخصوص خراسان، حکومت متصلب سلجوقی و جنگ های داخلی گسترده در این دوره، جولان غزان در خراسان، به محاق رفتن عقلانیت و رواج تعصبات مذهبی بر اثر تلاش های عقل ستیزانی همچون محمد غزالی، رواج تصوف و رونق گرفتن خانقاه ها و نیز حوادث مربوط به هر شهر و ناحیه اشاره می کنم. مثلا در باب نیشابور به زلزله شدید سال 605 ق (درست ده سال قبل از یورش چنگیز) اشاره می کنم که به گفته ابن اثیر تمامی ساختمانها و عمارت های این شهر را با خاک یکسان کرد.

روزهای چهارشنبه و پنج شنبه 8 و 9 اردی بهشت ماه همایش بین المللی علمی، تخصصی هیپوفیز با محور پیوند علم و عرفان در نیشابور برگزارش شد. یکی از سخنرانان کلیدی این همایش ریچارد بولِیت مورخ و خاورشناس مشهور دانشگاه کلمبیا بود. بولیت اولین بار 50 سال پیش به نیشابور آمد و مطالعات و انتشارات ارزشمندی در باره این شهر دارد. یکی از مشهورترین کتب او که عموم دانشجویان و استادان تاریخ اسلام و ایران می شناسند، گروش به اسلام در قرون میانه نام دارد که بخصوص به دلیل روش تحقیق نو و جالبش از اهمیت برخوردار است.  

بولِیت در سخنرانی مهم و نسبتا طولانی خود تصویری جامع از تخریب نیشابور به عنوان یکی از بزرگترین و پر رونق ترین شهرهای اسلامی در سده های میانی تاریخ اسلام ارائه داد و تبیین کرد که این تخریب نه معلول یک حادثه (حمله مغول) بلکه وابسته به سلسله ای از عوامل مختلف بود که از سده پنجم تا هفتم هجری دراین شهر رخ داد. وی از تغییرات ناگهانی اقلیمی و آسیب دیدن کشاورزی و محصولات نیشابور، حمله غزان و تخریب شهر در دوره سلطان سنجر، درگیری های مذهبی گسترده میان فرق اهل سنت که بیشترین نقش را در کاهش جمعیت نیشابور داشت، زلزله سالهای آغازین سده 7 ق و سرانجام حمله مغول به عنوان عوامل تخریب نیشابور نام برد و به تشریح و تبیین آنها پرداخت.

بولیت بر اساس تحلیل محتوای اشعار عطار، اظهار داشت:  اشعار این شاعر و عارف برجسته نشان می دهد وی در تمام طول زندگی خود در شهری بی رونق و در حال تخریب می زیسته است. او در اظهار نظری جالب بیان داشت که طرح موضوع «فناء فی الله» که آخرین مرحله از هفت شهر عشق عطار است در واقع بشدت تحت تاثیر زیستن در چنین فضایی غمبار بوده است.

آنچه در سخنرانی بولیت مهم بود، نخست برگزیدن متدولوژی مناسب در تحلیل اتفاقات تاریخی بود. توجه به استمرار وقایع و تعدد علل و دلایل حوادث تاریخی و تکیه نکردن بر یک عامل یا دلیل معین از دیگر ویژگی های تحلیل ایشان بود. توجه به زمینه های اجتماعی افکار و باورها، حتی باورهای عرفانی، نیز در جای خود نکته ای جالب در سخنرانی ایشان به شمار می آمد.    

  
نویسنده : ; ساعت ٤:٤٤ ‎ق.ظ روز شنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۳٩٥
تگ ها :