ماهروز

برای شناخت خصیصه و سرشت یک جامعه، هیچ نموداری بهتر از نوع تاریخی که می نویسد یا نمی نویسد نیست (ای. ایچ. کار).

مِناره جنبان نیشابور

معماران و مهندسان قدیم گاه در ساخت آثار خود تفنن هایی عجیب و شگفت انگیز نشان می دادند. در تاریخ ایران گاهی با پدیده هایی از این دست روبرو هستیم. به عنوان مثال آنان در ساخت بعضی از مِنارَه ها هنرنمایی ها کرده اند.


مناره ها یکی از عناصر معماری اسلامی هستند که مسلمانان اولین بار در شام با آن روبرو شدند و آن را در ساخت مساجد و آرامگاه ها و بعضی دیگر از ساختمان ها مورد استفاده قرار دادند. مناره های شام، برج هایی ساده و چهارگوش بودند، ولی مسلمانان به زودی در شکل ظاهری آنها تغییراتی دادند و مناره هایی گرد، چند ضلعی و چند طبقه ساختند و آنها را به زیبایی تزئین کردند. اما به اینها همه بسنده نکردند و در ساخت مناره ها تفنن هایی دیگر صورت دادند که از آن جمله می توان به ساخت مناره های متحرک اشاره کرد؛ مناره هایی که با وارد کردن نیرویی به آنها به حرکت درمی آمدند بدون اینکه آسیبی ببینند. این مناره ها را مناره های جنبان نامیده اند. از آن جمله می توان به دو مناره جنبان اصفهان اشاره کرد که آنها را متعلق به دوره صفوی دانسته اند. این دو مناره خوشبختانه هنوز برپا هستند و بازدید کنندگان، امروزه نیز می توانند شاهد باشند که با وارد کردن نیرویی در حد نیروی یک انسان معمولی به یکی از آنها، هم خود آن مناره به حرکت در می آید و هم مناره دیگر را به تکان خوردن و جنبیدن وا می دارد.

اما شگفت تر از مناره جنبان اصفهان، می توان به مناره جنبان نیشابور اشاره کرد. مناره ای بلند و مرتفع و متعلق به دوران سلجوقی ( 1000 سال پیش ) که در مسجد جامع نیشابور ساخته شده و ارتفاع آن از سطح بام 94 ذراع ( به تقریب 50 متر) بوده و با وزش باد به حرکت درمی آمده است. این مناره همانند دیگر بناهای نیشابور قدیم ویران شده و از میان رفته است، اما حتی گزارشی مختصر که حاکم نیشابوری (م 405 ق) در کتاب تاریخ نیشابور از آن به دست داده است، کافی است که ما را متوجه شگفتی آن کند. حاکم نیشابوری در باره این مناره آورده است:

" بعد از آن چون نوبت به خمار تکین رسید مناری رفع کرد... چنانچ در دنیا ارفع از آن و اعجب و آراسته تر و پیراسته تر و دایرتر منار در هیچ دیار هیچ نجار ندید. از فوق عالی بام جامع تا سر منار نود و چار ذراع بود... و به هندسه چنان ترتیب کرده بودند که چون باد آمد فراخورد قوّه باد آن منار حرکت کردی اما نیفتادی و هیچ خشتی و جزئی از وی فاسد نشدی."

تاریخ نیشابور، حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، تصحیح دکتر محمد رضا شفعیعی کدکنی، ص 218.

  
نویسنده : ; ساعت ۱:۳٤ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٢ تیر ۱۳۸۸
تگ ها :