غزوه و سریه

در بعضی آثار مربوط به تاریخ صدر اسلام که در دوره های اخیر نوشته شده اند، در باره دو واژه «غَزوَه» و «سَریّه» اشتباهی صورت گرفته است. نویسندگان این آثار گفته اند: در تاریخ اسلام، عنوان غزوه بر جنگ هایی اطلاق شده که رهبری آنها را شخص پیامبر اکرم بر عهده داشته است (بر این اساس شمار غزوات در تاریخ اسلام به بیست و چند جنگ محدود است). آنان «سَریّه» را جنگ هایی دانسته اند که پیامبر(ص) شخصا در آنها حضور نداشته و فرماندهی را به یکی از یاران خود واگذار کرده اند (بیشتر جنگ های صدر اسلام که شمار آنها به حدود هشتاد جنگ می رسد، از این نوع است). به عنوان نمونه مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی در کتاب مشهور تاریخ تحلیلی اسلام، در این باره آورده است: «اگر پیغمبر خود همراه دسته اعزامی می رفت آن لشکرکشی غزوه نامیده می شد و اگر خود در مدینه می ماند و مجاهدان را به سروقت دشمن می فرستاد آن را سریه می نامیدند (چاپ 1383، ص 78). در کتاب های تاریخ مدارس نیز همین تفکیک میان این دو واژه صورت گرفته و از آنجا که فرم این موضوع نیز برای طرح در سوالات امتحانی مناسب است، این مطلب در ذهن بسیاری از دانش آموزان نشسته است و قطعی تلقی می شود.

در این باره اما باید اشاره کرد که این توضیح و تفکیک نادرست و فاقد دقت، و مطلبی مشهور است که مستند به سندی تاریخی نیست و گویا بتوان آن را مصداق این سخن دانست که «ربّ مشهور لا اصل له» (چه بسیار است سخن مشهوری که اصلی ندارد). اکنون برای توضیح این مطلب به دو نکته اشاره می کنم:‌

الف. در لغت نامه های عربی و متون و منابع متقدم تاریخی، واژه غزوه به معنی مطلق جنگ آمده است و واژه سریّه به معنی گروه یا دسته ای که به مأموریتی جنگی اعزام می شده است.

ب. در این متون و منابع، تعریفی که اکنون از این دو واژه صورت می گیرد، نیامده است. به عنوان نمونه محمد بن عمر واقدی که در سده سوم هجری، مهم ترین و مشهورترین کتاب در باره جنگ های صدر اسلام را نوشته و تمامی آنها را با دقت ثبت و گزارش کرده است، همه این جنگ ها را - اعم از اینکه پیامبر اکرم در آنها فرمانده بوده یا نبوده اند - غزوه نامیده است و بر همین اساس کتاب خود را «المغازی» (جنگ ها) نام نهاده است. این کتاب که حاوی گزارش تمامی جنگ های دوره پیامبر(ص) است، هم اکنون موجود و به فارسی نیز ترجمه شده است.

بر این اساس، تعریف رایج در کتاب های دوره های اخیر - از جمله کتاب های درسی-  متکی به سند و گزارشی تاریخی نیست و تعریفی جدید و غیر مستند است که شهرت یافته است.

/ 8 نظر / 154 بازدید
عليرضا

با سلام استاد، واقعا دقت نظر شما جاي تحسين دارد.

حاجری

نکته ی مفید و بدیعی بود برای من... در چهار سالی که گذشت یادم نمی آید که در کلاسهای تاریخ سیاسی اسلام به این موضوع اشاره شده باشد و معمولا اساتید و دانشجویان نیز همین تصور رایج را داشتند. سپاس

طحان زاده

سلام.موضوعی تازه است، چه خوبه مقاله ای در این باره نوشته شود.دقت نظرتون شایان تقدیر است.

rahmani

سلام اقای دکتر اگه میشه پست های مربوط به تاریخ اسلام بیشتربگذارید.باتشکر

موضوع مقاله

غزوه و سریه معیاری مبهم برای حضور پیامبر(ص)در جنگ-تفاوت بین غزوه و سریه در منابع سده اول تاریخ اسلام.

نظری

ممنون استاد نکته تازه ای بود.

سلام استاد نکته ظریف و دقیقی بود. سپاس...

ورنوس

چه خوش گفت استاد زیبا پسند.